Mózg jest chyba najbardziej złożoną częścią ludzkiego ciała. Jego zdolności wydają się nieograniczone, a kolejne wyniki badań naukowców zaskakują coraz bardziej. Od strony biologicznej to w mózgu podejmowane są decyzje, zwłaszcza te odruchowe, najprostsze. I tutaj okazuje się, że mózg bywa… leniwy. Heurystyki poznawcze, atrybucje, schematy poznawcze – tych trudnych słów jest trochę, dziś skupimy się na ekonomii poznawczej oraz pułapkach poznawczych.

Psychologia poznawcza – co steruje naszym zachowaniem?

Na drugim roku studiów miałam zajęcia z psychologii poznawczej. Pierwsze konwersatoria czy wykłady nie były proste – tu bardziej odnajdywały się umysły ścisłe. Nauka pojęć z psychologii poznawczej czy kognitywistyki wymagała ode mnie dużego wysiłku. A jednocześnie towarzyszył mi coraz większy zachwyt nad ludzkim mózgiem i jego połączeniami z pozostałymi układami ciała (zachwyt ten pogłębił się kilka semestrów później podczas jeszcze trudniejszych podstaw neuropsychologii).

Czym są procesy poznawcze? W starych notatkach ze studiów znalazłam taką definicję:

Czyli -przekładając na ludzki język:

• Nasze zmysły odbierają cały czas niezliczoną ilość bodźców z otoczenia: węch, smak, wzrok, dotyk, słuch, układ przedsionkowy (tam jest równowaga i przestrzeń) ciągle odbierają i przesyłają do mózgu informacje.
• Mózg dokonuje selekcji, co z tymi informacjami zrobić.
• Na podstawie tych decyzji (oraz innych czynników) podejmowane są decyzje, jak się zachować, zareagować.
• A to wszystko dzieje się w ułamkach sekund.

Na najprostszym poziomie wygląda to w taki sposób:

• zmysł węchu rejestruje zapach X i sieciami neuronalnymi przesyła informację do mózgu,
• mózg podczas przetwarzania informacji o zapachu X dostrzega, że zapach X był już kiedyś doświadczany i oznaczał coś złego (hipokamp podniósł alarm),
• z racji tego, że reakcje alarmowe są bardzo ważne dla przeżycia, mózg podejmuje szybką decyzję: UCIEKAJ!,
• w naszej świadomości pojawia się potrzeba ucieczki rozumianej jako potrzeba działań na rzecz nie czucia zapachu X.

Ekonomia poznawcza umysłu – szansa i zagrożenie jednocześnie

Powyższy przykład pewnie dla wszystkich będzie akceptowalny. Co jednak w sytuacji, gdy korzystając z podobnego schematu umysł podpowiada rozwiązania, które negatywnie rzutują na naszą samoocenę lub relacje?

Ale zacznijmy od tego, że mózg jest jednak trochę… leniwy.

Tu znowu pozwolę sobie na kolejny cytat z notatek studenckich:

Gdybyśmy mieli na świadomym poziomie przetwarzać 100% informacji i każdy bodziec rzetelnie analizować pod kątem znaczenia, stwarzałoby to ryzyko podobne do przegrzania się procesora komputerowego. Dlatego, dla bezpieczeństwa, mózg dąży do automatyzacji i skrótów, które przyspieszają reagowanie. Właśnie w tym miejscu, dla automatyzacji, pojawiają się heurystyki, atrybucje i schematy poznawcze, a z nich mogą wynikać interesujące nas dziś pułapki poznawcze. I tak jak w przypadku zagrożenia napadem rabunkowym taka błyskawiczna analiza ma sens i uratuje nam życie, tak w przypadku relacji bywa zgubna.

Przyjrzyjmy się poniższej, trochę wyolbrzymionej, sytuacji:

Jako nastolatka wchodzę w pierwszy związek. Trwa on 2 miesiące, ale dla mojego nastoletniego życia to ogromne przeżycie. W tej relacji uczę się, że nie należy ufać mężczyznom, bo zdradzają. Pół roku później wchodzę w kolejny związek – nadal jestem nastolatką, więc moje zdolności wnioskowania nadal są… niestabilne 😉 Mimo że mój nowy chłopak nie daje mi podstaw do nieufności, poprzednie doświadczenie sprawia, że napinam się zawsze, gdy chłopak rozmawia z inną dziewczyną. 3 miesiące później dostaję wiadomość od nieznajomej, że chłopak mnie zdradza. Nie mam na to żadnych dowodów, on zaprzecza, ale moje poprzednie doświadczenie sprawia, że wierzę w donos. Rozstajemy się.

Jestem już dorosłą kobietą i mam trudności z utrzymaniem dłuższej relacji romantycznej. Jestem zawsze nieufna, sprawdzam partnerowi telefon, żądam ciągłym dowodów wierności. Faceci tego nie wytrzymują i odchodzą, a we mnie utwierdza się przekonanie:

Wszyscy mężczyźni są tacy sami. Zdradzają, są nielojalni, nie można im ufać.

To pułapka poznawcza o nazwie nadmierne uogólnianie. Fakt: pierwszy chłopak mnie zdradził. Nadmierne uogólnianie: wszyscy faceci zdradzają.

Ekonomia poznawcza umysłu ratuje nas przed zagrożeniami i upraszcza codzienne życie. Ale też wpędza w pułapki poznawcze, które czasami rozkręcają się tak mocno, że zapraszają do psychologa lub terapeuty.

Pułapki poznawcze – jak ułatwienia mogą utrudniać?

Wszyscy ulegamy pułapkom poznawczym – tu nie ma wyjątków. Różnice będą polegały na kilku aspektach:

• dominujących (ulubionych) pułapkach poznawczych,
• tematach, w których się uaktywniają najczęściej – a tym samym, na ile faktycznie utrudniają szczęśliwe życie,
• świadomości, że dana reakcja jest pułapką poznawczą (zdolność refleksji).

Chcąc umiejętnie radzić sobie z pułapkami poznawczymi, warto zacząć od ich rozpoznawania i zadania sobie kilku pytań:

• czy są jakieś negatywne, trudne zdania w moim umyśle, które regularnie się powtarzają?
• czy te zdania są oparte o rzetelne, sprawdzone informacje, czy mogą być skutkiem ekonomii poznawczej umysłu?
• czy te zdania odpowiadają którejś z poniższych pułapek poznawczych?
• jaki mam wpływ na swoją reakcję w tej sytuacji? Czy na pewno warto posłuchać automatycznej myśli, czy chciałabym zaryzykować* i spróbować zrobić inaczej?

*Dlaczego zaryzykować? Bo nie każde trudne zdanie, trudny wniosek w moim umyśle jest pułapką. Niestety, czasami bywa prawdą. Schematy myślenia, mimo automatyzacji, bywają zgodne z rzeczywistością. Nadmierne uogólnianie to nie musi być tylko „wszyscy ludzie są źli”. To może być „wszyscy ludzie są dobrzy”.

Najważniejsze pułapki poznawcze

Katastrofizacja

Uważam, że to, co się stanie, będzie tak straszne, że tego nie zniosę.

„Jeśli nie zdam tego egzaminu, stracę wszystko i wyląduję pod mostem.”

Nadmierne uogólnianie

Zakładam, że jeżeli wydarzyło się coś złego, następnym razem wszystko będzie tak samo.

„Zawsze jestem odrzucany w towarzystwie.”

Pomijanie pozytywów

Twierdzę, że moje osiągnięcia i sukcesy są błahe.

„Łatwo przyszło, więc nie ma znaczenia.”

„To żaden sukces, inni też to potrafią.”

Czytanie w myślach

Zakładam, że wiem, co myślą inni, choć nie mam na to wystarczających dowodów.

„On myśli, że jestem głupia.”

„Nauczyciel pomyśli,że nie jestem bystry.”

Myślenie czarno-białe

Postrzegam zdarzenia / ludziw kategoriach czarno-białych (wszystko albo nic).

„Jeśli popełnię błąd, to znaczy, że jestem słaby.„

„Odezwał się niemiło. Jest złym człowiekiem.”

Czarne okulary

Skupiam się wyłącznie na negatywach,nie zauważam pozytywów.

„Wystarczy spojrzeć na tych wszystkich ludzi, którzy mnie nie lubią.”

Przewidywanie przyszłości

Przewiduję przyszłość w czarnych barwach: będzie gorzej, niebezpiecznie.

„Obleję egzamin.”

„Nie znajdę przyjaciół.”

„Wiem, że nie dam rady.”

Etykietowanie

Przypisuję ogólne cechy negatywne sobie i innym.

„Jestem głupi.”

„On jest niegodziwy.”

Nadużywanie stwierdzeń narzucających

Interpretuję zdarzenia w odniesieniu do tego, jakie powinny być, nie skupiam się na tym, co jest.

„Powinienem…”

„Muszę…”

„Trzeba…”

Brzmi znajomo? To nic, naprawdę, każdy z nas ulega takim myślom i wynika to z dobrych, ochronnych intencji umysłu. Jeżeli widzisz, że łatwo ulegasz pułapkom poznawczym, zwłaszcza katastrofizacji, zajrzyj tutaj i pobierz ściągę radzenia sobie z pułapkami poznawczymi: Ściąga do dyskutowania z myślami: pułapki poznawcze